ستوده مي گويد: آنها دفتر سواد خطوط تلگراف داشتند و نسخه اي از نامه ها را براي خودشان نگه مي داشتند. او مي گويد هم اكنون كار ضدعفوني كردن و دسته بندي كردن اين اسناد و دفاتر به پايان رسيده و كار طبقه بندي شان نيز در حال اتمام است. بيش از چند هزار سند مالي، تجاري، تلگراف و نامه هاي شخصي روزشمار روزگار رفته اي را حكايت مي كند كه امروزه ارزش چنداني ندارد مگر همان نكات تاريخي اي كه از لابه لاي آنها بيرون كشيده مي شود. به گفته كارشناس سازمان اسناد اطلاعاتي كه از اسناد اين تجارتخانه هم اكنون برداشت مي شود از همه تجارتخانه هاي زمان خود مفصل تر است.

    جهانيان ۵ برادر از يك خانواده زرتشتي بودند. خانواده آنها به هند كوچ كرده بود و آنجا به ثروت و مقامي دست يافته بود. برادرها اما بعد به ايران بازگشتند و تجارتخانه جهانيان را بنيان نهادند. تجار زرتشتي در تاريخ معاصر ايران به درستكاري و امانتداري معروف و مشهور بوده اند و مستشرقان و مسافراني كه منابع اطلاعاتي آنها وسيع بوده اغلب درباره زرتشتيان و امور تجاري سخن رانده اند و به صفت بازرگانان زرتشتي اشاره كرده اند. از سويي در اقليت بودن آنها موجب شده بود كه روحانيان و مسلمانان نيز به آنها اعتماد كنند و مبادلات پولي خود را گاه به اين تجار مي سپرده اند. براساس اسناد به دست آمده از صندوقچه شاه جهانيان اين گونه برمي آيد كه آنها از هواداران جنبش مشروطه بوده اند و بخصوص در حوزه سياسي در اصفهان از پيروان حاج آقا نجفي (از رهبران مشروطه در اصفهان) به شمار مي رفته اند و به نوعي تعامل و اعتماد متقابل ميان آنها وجود داشته است. پولاك نيز در سفرنامه خود آورده است: «زرتشتيان به عنوان بازرگان و اقتصاد دان از شهرت بسيار برخوردارند و در كار تجارت با هندوستان دلالي مي كنند و صاحب چند كاروانسرا در تهران، اصفهان و شيراز هستند.»

    گفته مي شود كه از ديرباز فكر تجارت در اندیشه زرتشتيان وجود داشته است. در آن زمان هم عمده شغل زرتشتيان خريد و فروش بوده و مي توان گفت تنها وقايع سياسي مملكت امكان توقف يا به هم خوردن اين روند را فراهم مي كرده است. عمده فعاليت تجاري شاه جهانيان در زمينه ارز (پوند و روپيه)، واردات كالا، صنايع جديد، منسوجات و صادرات ترياك، پشم و مواد مشابه بوده است. اين تجارتخانه حتي در كار توزيع كتاب نيز فعال بوده است. لرد كرزن، معتقد است زرتشتيان از بيم مخاطرات و اقدامات خصومت آميز، كارهاي تجاري خود را مكتوم مي داشته اند تا آنجا كه به گفته ستوده، در اسنادي كه از شاه جهانيان به جا مانده معلوم شده كه با كد و رمز حرف مي زدند و براي جلوگيري از لو رفتن رمزها دفتر مخصوصي نيز داشتند. اين مسأله در كنار مشكل بودن خوانش خطوط شايد يكي از عواملي بوده كه كار بازخواني اين اسناد را به درازا كشانده است.تجارتخانه شاه جهانيان نزديك به ۹ سال در اصفهان فعال بود و بعدها به واسطه اختلافي كه بانك شاهنشاهي (انگليس) با اين تجارتخانه پيدا كرد اين تجارتخانه به ورشكستگي رسيد و تعطيل شد. در واقع سياست بازي انگليس در جريان نفت و قضيه امتياز دارسي به قرباني شدن اين تجارتخانه انجاميد.ستوده، كارشناس سازمان مي گويد: تجارتخانه شاه جهانيان از طريق قراردادي كه با بانك شاهي داشت فعاليت هاي تجاري خود را انجام مي داد. برهمين اساس از بانك مي خواهد كه برات هاي خرد تجارتخانه را به مردم تحويل دهد و برات هاي با مبالغ هنگفت و عمده را نزد خود نگه دارد، اما بانك شاهي دقيقاً برعكس عمل مي كند به قصد زمين زدن تجارتخانه، در نتيجه مردم خرده پا ناراضي و تجارتخانه هم ورشكسته مي شود.

    نمونه اي از قديمي ترين دسته چك ها

    اما يكي از مواردي كه تجارتخانه شاه جهانيان را به لحاظ تاريخي و اسنادي در مركز توجه قرار داده مسأله استفاده از انواع چك و برات از سوي اين تجارتخانه بوده كه به گفته كارشناس سازمان اسناد به نظر مي رسد قديمي ترين يا نخستين نمونه دسته چك هايي است كه در ايران وارد شده و كاربرد يافته است. اين دسته چك ها چاپ ايتاليا را بر خود دارد. ستوده مي گويد: تجارتخانه شاه جهانيان از يك سيستم كامل مالي استفاده مي كرده اند كه در زمان خود شايد جزو نخستين ها به حساب آيد. استفاده از دفاتر انديكاتور، دفاتر سياق و دفاتر مالي از اين جمله است. به گفته اين كارشناس نوع بايگاني اي كه صاحبان اين تجارتخانه استفاده مي كرده اند همانند انگليسي ها بوده است.

 برگفته از: روزنامه «ايران»، شماره 3710 ـ 21/5/86، رویه ايران زمين (17)